Atlantshaf II,

Tollfrķšindi feršamanna

ATLANTSHAF III TSUNAMI

ATLANTSHAF II
.

.

Utanrķkisrnt.

Yfirboršsstraumar.  Yfirboršsstraumar Atlantshafsins eru yfirleitt ķ samręmi viš rķkjandi vindįttir en stżrast vitaskuld af strandlagi ašliggjandi meginlanda og eyja.  Ašrir žęttir, sem hafa įhrif į straumastefnur, eru uppgufun eša śrkoma, hitamunur hafsvęša, nśningsmótstaša og snśningur jaršar.

Noršur-Atlantshaf.  Stašvindarnir, sem višhalda nokkuš stöšugum straumi frį austri til vesturs, hafa ašhald frį uppsöfnun hlżs sjįvar aš noršanveršu. Mikiš magn sjįvar berst meš žessum straumi inn ķ Karķbahafiš og gegnum Yukatansund ķ Mexķkóflóa.  Framhald hans, Flórķdastraumur, fer um Flórķdasundin.  Žar sameinast hann į nż kvķslinni, Antillestraumnum, sem fer austan Antilleeyja og myndar Golfstrauminn fyrir austurströnd BNA.  Golfstraumurinn liggur mešfram ströndinni aš Hatterashöfša, žar sem hann fjarlęgist hana og sveigir ę meira til austurs sunnan Grand Bank į 40°N.  Žegar lengra kemur veršur Golfstraumurinn nokkuš óljós.  Hluti hans sveigir til sušurs og myndar hluta hringstraumanna ķ Saragossahafi (milli Vestur-Indķa og Asoreyja), žar sem er yfirleitt rólegt ķ sjóinn.  Lķtiš eitt kaldari sjór heldur įfram ķ įtt aš ströndum Evrópu undir nafninu Noršur-Atlantshafsstraumurinn.  Žaš litla, sem eftir er, heldur įfram alla leiš aš Spitzbergen.

Kaldur og saltlķtill sjór streymir sušur frį Ķshafinu mešfram austurströnd Gręnlands (Austur-Gręnlandsstraumurinn), žar sem hann blandast smįm saman hlżrri sjó aš sunnan.  Žessi straumur heldur įfram fyrir sušurodda Gręnlands (Farvel-höfša) og upp meš vesturströndinni, žar sem hann snżr viš eftir aš hafa tekiš til sķn kaldan sjó frį Baffinsflóa og streymir sušur į bóginn sem Labradorstraumurinn.  Sunnan Grand Bank, žar sem žessi kaldi sjór blandast Golfstraumnum, heldur hann įfram til austurs og blandast Atlantshafinu.  Į veturna kólnar žessi blandaši sjór (35‰ saltur) enn kaldari sjó og veršur 3°C.  Žetta hitastig nęgir til žess aš žessi kaldi žéttist og sekkur til botns og streymir žar til sušurs.  Svipaš gerist noršan Ķslands į veturna en žar er sjórinn nokkuš kaldari, –1°C.  Hann sķgur til botns ķ djśpu Noregshafinu en kemst ekki aftur noršur vegna fyrirstöšu Ķslands-Fęreyja- og Ķslands-Gręlandshryggjanna.  Eftir nokkra blöndun blandast žessi kaldi botnsjór Atlantshafinu.

Ķ sušausturhluta Noršur-Atlantshafsins flęšir yfirboršssjór inn ķ Mišjaršarhafiš um Gķbraltarsund og saltrķkur botnsjór śr Mišjaršarhafinu um botn sundsins og dreifist vķtt.  Kanarķstraumurinn kvķslast sušur śr Noršur-Atlantshafi og streymir til sušvesturs mešfram vesturströnd Noršvestur-Afrķku.  Sjįvarhitinn er lįgur mešfram Afrķkuströndum vegna uppstreymis af völdum vestanvindanna fyrir ströndinni.  Žessi sjór heldur įfram til vesturs, yfir sušurhluta Noršur-Atlantshafsins sem hluti hins hlżja Noršur-Mišbaugsstraums, sem snżr til noršvesturs sem Antillestraumurinn og lokar hringrįsinni um Noršur-Atlantshafiš.

Sušur-Atlantshafiš.  Straumakerfi Sušur-Atlantshafsins eru aš mörgu leyti lķkt hinu norręna.  Sušaustur stašvindarnir halda Sušur-Mišbaugsstraumnum viš.  Hann streymir til vesturs, žar sem hann klofnar ķ tvęr kvķslar.  Önnur heldur įfram til noršurhvelsins og fer inn ķ Karķbahafiš įsamt litlum hluta Noršur-Mišbaugsstraumsins sem Guanastraumurinn og hin sveigir til sušur sem Brasilķustraumurinn, veikburša mótpartur Golfstraumsins.  Milli mišbaugsstraumanna og andstrauma žeirra ķ austri er Gķneustraumurinn.  Sunnan hįžrżstibeltisins, streymir Brasilķustraumurinn til austurs og veršur aš Sušur-Atlantshafsstraumnum, sem sķšan snżr ķ įtt aš mišbaug sem Benguela-straumurinn viš Afrķkuströnd.  Hann er skżrar markašur en en mótpartur hans į noršurhveli, Kanarķstraumurinn, og kaldari viš ströndina, einnig vegna mikils uppstreymis.  Sunnar flęšir Sušupólsstraumurinn inn ķ Atlantshafiš um Drakesund, žašan sem tvęr kvķslar, Falklandsstrauminn (mótpartur Labradorstraumsins), sem streymir meš austurströnd Argentķnu, og ašalkvķslin heldur įfram til austurs inn ķ Indlandshaf.

Djśpstraumar.  Djśp- og botnsjór Noršur-Atlantshafsins veršur til fyrir nišurstreymi yfirboršssjįvar milli Ķslands og Gręnlands og ķ Labradorhafi, žašan sem hann dreifist til sušurs.  Į 1000-2000 m dżpi flęšir sjór śt śr Mišjaršarhafi, dreifist og myndar hįmarksseltu į vissu bili.  Žegar fjęr dregur Mišjaršarhafinu, dregur śr seltunni vegna blöndunar en merki um Mišjaršarhafssjóinn mį finna allt sušur į 40°S.

Botnsjóri frį Sušurskautinu er –0,6°C og nęr seltustiginu 34,6‰.  Hitastig žessa sjįvar er svo lįgt, aš žéttleiki hans er meiri en į dżpstu stöšum ķ noršurhlutanum.  Žessi sjór flęšir noršur aš 40°N.  Sjórinn fer aš streyma nišur viš 50°S og fęrist til noršurs sem saltlķtill sjór.  Hluti hans fer lķka sušur fyrir mišbaug og merki um hann finnast viš 20°N.  Mikiš magn žessa Sušurskautssjįvar og sjįvarmassanna noršar blandast djśpsjó Noršur-Atlantshafsins og snżr aftur sušur į bóginn, žar sem žaš streymir upp į bilinu 50°S-60°S.  Meš uppstreyminu berst gróšurnęring (ž.m.t. fosföt) til yfirboršsins.  Žessi hringrįs er meginįstęšan fyrir hinu mikla dżralķfi og frjósemi ķ Atlantshafinu.  Djśpsjórinn er sśrefnisrķkur vegna hinnar hröšu hringrįsar.

Sjįvarföll Atlantshafsins hafa veriš rannsökuš frį örófi alda.  Mišaldamunkar skrįšu žau viš Englandsstrendur frį įrinu 600 og skildu mętavel, aš žau įttu skżringu ķ stöšu sólar og tungls.  Notkun nśtķma tękja til žessara og annarra skyldra męlinga hafa dżpkaš skilning manna į žessu nįttśrufyrirbęri.

Sjįvarföllin ķ bugšóttu Atlantshafinu eru lķk einni stöšugri bylgju, sem fer um hafsvęšiš.  Hraši, stefna, vķddir og hegšun sjįvarfallanna er hįš mörgum flóknum žįttum, sem taka til lögunar strandlengju, landslagsins į sjįvarbotni og vind- og straummunstra.  Langalgengustu sjįrvarföllin eru hin dęgurskiptu, ž.e. flóš og fjara tvisvar į hverjum 24 klst. og 50 mķnśtum.  Slķk sjįvarföll eiga sér staš mešfram allri austurstönd Atlantshafsins og vķšast meš ströndum Noršur- og Sušur-Amerķku.  Blönduš sjįvarföll, bęši einu sinni eša tvisvar į sólarhring, eru rķkjandi ķ Mexķkóflóa og Karķbahafi og sums stašar meš ströndum Brasilķu og viš Eldland, sums stašar ķ Mišjaršarhafi og mešfram ströndum Labrador.  Einu staširnir meš hreinu 24 klst. og 50 mķnśtna bili flóšs og fjöru eru viš Mexķkóflóa.

Sjįvarfallabil og munstur į mismunandi stöšum ķ kringum Atlantshafiš eru vķša mjög afgerandi.  Slķk dęmi mį t.d. finna ķ Fundy-flóa ķ Kanada, žar sem mismunurinn milli flóšs og fjöru er meiri en 12 metrar, og viš Brittany-ströndina ķ Frakklandi, žar sem munurinn er tęplega 5 metrar.  Viš Mišjaršarhafiš er munurinn innan viš 1 metra.

Hitastig.  Munurinn į yfirboršshita hafsins er nįtengdur ešli straumanna.  Mišbaugsstraumurinn flytur sjó til noršurs og sušurs, žegar hann kemur upp aš ströndum Noršur- og Sušur-Amerķku, og žar er breitt belti hlżsjįvar į yfirboršinu en mjótt fyrir strönd Afrķku, žar sem Kanarķ- og Benguela-straumarnir flytja kaldan sjó aš mišbaug.  Žvķ er yfirboršssjórinn į beltunum 10°S-30°S og 10°N-30°N hlżrri fyrir austurströndunum en vesturströndunum en žetta snżst viš į hęrri breiddargrįšum.  Žessi umsnśningur er lķtt merkjanlegur ķ Sušur-Atlantshafinu, žar sem Falklandsstraumurinn flytur kaldan sjó upp aš 30°S (25°S ķ įgśst), en įberandi ķ Noršur-Atlantshafi.  Žar flytur Labradorstraumurinn kaldan sjó sušur aš 40°N en Golfstraumurinn flytur hlżjan sjó mešfram Noregsströndum, žar sem hafnir eru ķslausar į veturna allt aš 71°N.  Andstęšurnar milli Sušur- og Noršur-Atlantshafsins eru skyldar yfirboršsstraumunum, sem verša til vegna rķkjandi vindįtta og landslags strandanna.  Žar sem Falklandsstraumurinn blandast Brasilķustraumnum og Labradorstraumurinn blandast Golfstraumnum, breytis yfirboršshitinn hratt į skammri Vegalengd.  Breytingin er mest įberandi viš mót Golf- og Labradorstraumanna, sem eru kölluš „kaldi veggurinn”.

Ķ hitabeltinu er stjórnast yfirboršshitinn svo mjög af loftslagsžįttum, aš hann er nęstum hinn sami alls stašar į beltinu og hitamunar vegna strauma koma ekki fram.  Slķkur munur er mjög skżr į u.ž.b. 200 m dżpi.  Į 6°N-7°N er hann 10°C en į 20°N er hann 20°C į žessu dżpi.  Žessi stašreynd žżšir žó ekki, aš žessi kaldi sjór sé uppstreymi noršan mišbaugs.  Hitadreifingin er nįtengd tilveru mišbaugsstrauma.  Žeir streyma til vesturs og hlżsjórinn er til hęgri į noršurhveli og vinstri į sušurhveli.

Hitadreifing į meira dżpi kemur fram ķ tengslum viš hringrįsina, sem lżst er hér aš framan.  Ķ Noršur-Atlantshafi lękkar hitinn smįm saman nišur aš botni śr 5°C į tęplaga 1000 m dżpi ķ 2½°c viš Botninn.  Ķ Sušur-Atlantshafi, allt aš 40°S, lękkar hitinn ķ fyrstu aš lįgmarkinu į bilinu 1000-1300 m og hękkar sķšan er nešar dregur og er oršinn 2°C-4°C į 2 km dżpi og lękkar sķšan ķ 1°C viš botninn, žar sem Sušurskautssjórinn tekur viš.  Sunnan 40°S er hitastigiš stöšugt lįgt og nęrri Sušurskautinu er hitastigiš nešan viš frostmarka į stórum hafsvęšum.

ATLANTSHAF III


.

 TIL BAKA        Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir         HEIM