Marokkó sagan III,

SAGAN IV      

MAROKKÓ
SAGAN III

.

.

Utanríkisrnt.

 

Spćnski hlutinn.  Spćnska verndarsvćđiđ í norđurhluta landsins náđi milli Larache (El-Araish) viđ Atlantshafiđ ađ línu 48 km handan Melilla viđ Miđjarđarhafiđ.  Fjalllendiđ, sem berbar bjuggu og búa í, hafđi löngum veriđ utan seilingar soldánanna.  Spánverjar fengu líka rćmu af eyđimörkinni í suđvesturhlutanum, Tarfaya, sem lá nćst Spćnsku-Sahara.  Áriđ 1934 lögđu Frakkar Suđur-Marokkó undir sig og Spánverjar fengu Ifni.

Spánverjar skipuđu kalífa (varakonung) úr marokkósku konugsfjölskyldunni sem ţjóđarleiđtoga og komu upp leppstjórn.  Á ţennan hátt gátu Spánverjar hagađ málum eins og ţeim líkađi án afskipta Frakka og á yfirborđinu virtist ţjóđin einhuga.  Tangier var undir alţjóđlegri stjórn međ franskan leppfulltrúa soldánsins í fararbroddi, ţótt ţar byggju 40.000 spćnskumćlandi íbúar.  Áriđ 1940 tóku Spánverjar viđ stjórninni ţar eftir uppgjöf Frakka fyrir Ţjóđverjum en ţeir drógu sig í hlé eftir sigur bandamanna í síđari heimsstyrjöldinni.

Spćnski hlutinn lá umhverfis hafnarborgirnar Ceuta og Melilla, sem Spánn hafđi ráđiđ um aldir, og yfir járnnámurnar í Rif-fjöllum.  Höfuđborg spćnska hlutans var Tétouan.  Stjórn hérađanna var međ svipuđu sniđu og í franska hlutanum.  Spánverjar náđu fyrst fótfestu á sléttunni viđ Atlantshafiđ međ borgunum Larache, Ksar el-Kebir og Asilah.  Ţetta svćđi var áđur ađalađsetur fyrrum landstjóra Marokkó, Ahmad al-Raisuni (Raisuli), sem var hálfgilding föđurlandsvinur og stigamađur.  Spánverjum fannst óviđunandi ađ láta hann leika lausum hala en hann hélt til fjalla í marz 1913, ţar sem hann undi í 12 ár áđur en annar marokkóskur leiđtogi, Abd el Krim, handsamađi hann.

Abd el-Krim var berbi, menntađur í arabískum frćđum og talađi bćđi spćnsku og arabísku.  Hann lenti í fangelsi eftir fyrri heimsstyrjöldina fyrir undirróđursstarfsemi og fór síđar til Ajdir í Rif-fjöllum til ađ skipuleggja byltingu.  Í júlí 1921 lagđi hann spćnskt herliđ, sem hafđi veriđ sent honum til höfuđs, ađ velli og stofnađi í kjölfariđ Rif-lýđveldiđ.  Hann gafst ekki upp fyrr en Spánverjar og Frakkar sendu 250 ţúsund manna liđ til ađ kveđa hann niđur.  Í maí 1926 gafst hann upp og var sendur í útlegđ.

Ţađ sem eftir var af spćnska tímanum var tiltölulega friđsamt.  Francisco Franco, hershöfđinja, tókst ţví ađ hefja innrás sína í Spán áriđ 1936 frá Marokkó međ fjölda marokkóskra sjálfbođaliđa, sem ţjónuđu honum af tryggđ og hollustu í borgarastyrjöldinni á Spáni.  Ţótt spćnski hlutinn byggi yfir fćrri náttúruauđlindum, var stjórn ţeirra ţar frjálslegri en í franska hlutanum og minna bar á kynţáttamisrétti.  Kennsla í skólum fór fram á arabísku fremur en spćnsku og námsmenn voru hvattir til ađ stunda nám í frćđum islam í Egyptalandi.  Engar tilraunir voru gerđar til ađ etja berbum aröbum líkt og í franska hlutanum, en ástćđan kann ađ hafa veriđ sú stađreynd, ađ Abd el-Krim sjálfur kom á múslimskum lögum.  Eftir endalok Rif-lýđveldisins var lítiđ um samstarf milli verndarríkjanna og misklíđarefnunum fjölgađi og náđu hámarki, ţegar Frakkar ráku soldáninn í útlegđ 1953.  Spćnski landsstjórinn, sem var ekki hafđur međ í ráđum, neitađi ađ viđurkenna ţessar ađgerđir og afneitađi ekki valdi soldánsins í spćnska hlutanum.  Ţjóđernissinnar, sem neyddust til ađ flýja franska hlutann, fundu hćli í spćnska hlutanum.

Áriđ 1956 kom ţađ spćnskum yfirvöldum í opna skjöldu, ţegar Frakkar ákváđu ađ veita Marokkó sjálfstćđi.  Engu ađ síđur tókst ađ ná svipuđu samkomulagi viđ Spánverja 7. apríl 1956 og soldáninn heimsótti Spán ţví til stađfestingar.  Spćnskum yfirráđum lauk ţví á friđsamari hátt en hin frönsku.  Eftir ađ Spánverjar og kalífinn hurfu á braut frá Tétouan breyttist borgin aftur í rólega hérađshöfuđborg.  Ţegar marokkóski frankinn var tekinn upp sem gjaldmiđill í stađ peseta, hćkkađi framfćrslukostnađur mikiđ í fyrrum spćnska hlutanum, og frönskumćlandi embćttismenn, sem tóku viđ af hinum spćnskumćlandi, ollu erfiđleikum.  Á árunum 1958-59 ollu ţessar breytingar glundrođa á Rif-svćđinu.  Tangier missi mestan hluta ljóma síns, ţegar alţjóđlegri stjórn lauk.  Evrópskum íbúum og gyđingum fćkkađi á báđum fyrrum verndarsvćđunum.  Marokkó fékk Tarfaya-verndarsvćđi áriđ 1958 og Spánverjar afhentu Ifni án skilyrđa áriđ 1970 og vonuđust til ađ fá ađ halda melilla og Ceuta.  Ţessar tvćr borgir, Ceuta viđ Gíbraltarsund og Melilla austar, viđ Miđjarđarhaf, eru enn ţá spćnsk yfirráđasvćđi, ţar sem íbúarnir eru ađ mestu Spánverjar.  Áriđ 1978 yfirgáfu Bandaríkjamenn herstöđ sína viđ Kenitra, hina síđustu í Norđur-Afríku.

Sjálfstćtt Marokkó.  Frakkar höfđu bćtt samgöngur og byggt nútímahverfi í borgunum, bćtt landbúnađ og stofnađ til nútímaiđnađar víđa um landiđ.  Evrópumenn stjórnuđu flestum ţessara framkvćmda og fyrirtćkja.  Ţróun á stjórnsýslusviđinu hafđi stađiđ í stađ.  Soldáninn ađ nafninu til alráđur, ţótt ríkisstjórnin vćri í rauninni undir frönsku eftirliti.  Frakkar kröfđust ţess, ađ fyrsta ríkisstjórnin eftir sjálfstćđis yfirlýsinguna, byggđist á ráđherrum, sem vćru fulltrúar hinna ýmsu hagsmunahópa ţjóđfélagsins, ţ.m.t. gyđinga.  Mubarak Bekkai, sem var óflokksbundinn liđsforingi í hernum, var kosinn forsćtisráđherra.  Soldáninn, sem tók sér konungsnafn í ágúst 1957, valdi sjálfur ráđherrana og hélt stjórninni yfir hernum og lögreglunni.  Hann skipađi ráđgjafarţing međ 60 fulltrúum.  Elzti sonur hans, Moulay Hassan, varđ yfirmađur herráđsins og tókst jafnvel ađ innlima hina dreifđu hópa frelsisbaráttunnar eftir ađ ţeir höfđu stutt uppreisn gegn Spánverjum í Ifni og Frökkum í Máritaníu.

Valdaskiptin, sem fóru fram međ ađstođ franskra ráđgjafa, fóru vel fram.  Spenna ríkti milli Marokkó og Frakka vegna stríđsins í Alsír, sem Marokkómenn studdu, en nánu sambandi var haldiđ vegna ţess, ađ Marokkó átti mikiđ undir tćkni- og fjárhagsađstođ frá Frökkum.

Miklar pólitískar breytingar urđu áriđ 1959, ţegar Istiglal klofnađi í tvćr fylkingar.  Stćrri fylkingin var áfram undir forystu Muhammad ‘Allal al-Fasi en hin minni kaus sér Mehdi Ben Barka, Abdullah Ibrahim, Abd ar-Rahim Bouabid og fleiri til forystu og stofnađi Baráttuflokk alţýđunnar (UNFP).  Stćrri fylkingin hélt áfram undir merkjum hefđarinnar en UNFP óx upp frá rótum ungra menntamanna, sem ađhylltust sósíalisma og lýđrćđi.  Muhammad V nýtti sér ţennan ágreining til ađ gerast hlutlaus gjörđarmađur.  Hann dó óvćnt áriđ 1961 og sonur hans, Hassan II, tók viđ völdum.

Áriđ 1963, ţegar loks kom ađ ţingkosningum, lentu klofningsflokkarnir í stjórnarandstöđu en stuđningsflokkur konungs fékk meirihluta.  Ţessi flokkur var í rauninni samsafn margra minni flokka, sem tók sér nafniđ Verndarflokkur stjórnarskárinnar.  Međal ţeirra var dreifbýlisflokkur berba, sem var andstćđur Istiglal-flokknum.  Ţađ lá viđ stjórnarkreppu og soldáninn rauf ţing eftir tćpt ár og stýrđi landinu sjálfur.  Áriđ 1970 var lögđ fram ný stjórnarskrá.  Ţar var gert ráđ fyrir einnar deildar ţingi.  Í júlí nćsta ár gerđi herinn hallarbyltingu og 1973 kynnti Hassan ađra stjórnarskrá.  Herinn gerđi ađra hallarbyltingu í ágúst.  Ţar var fremstur í flokki varnarmálaráđherrann, Muhammad Oufkir, hershöfđingi, sem hafđi veriđ orđađur viđ mannrán í París, ţegar útćgum UNFP-leiđtoga, Mehdi Ben Barka, var rćnt og hann hvarf.  Hann hafđi veriđ nefndur sem líklegt forsetaefni í landinu.  Hann lézt í forsetahöllinni, líklega fyrir eigin hendi, en mörg hundruđ grunađra voru handtekin, ţar á međal nokkrir ćttingjar hans.  Í kosningunum 1977 vann flokkur konungsins stórsigur og hávćrar raddir voru uppi um kosningasvik.  Áćtlun konungsins um innlimun Spćnsku-Sahara öfluđu honum miklar vinsćldir um miđjan áttunda áratuginn.

Snemma á níunda áratugnum ollu uppskerubrestir, veikur efnahagur og dýrt stríđ í Vestur-Sahara aukinni spennu innanlands, sem brauzt út í óeirđum í Casablanca í júní 1981.  Ţörfin fyrir umbćtur í stjórnsýslunni urđu augljósari, ţegar alţjóđlegar lánastofnanir og mannréttindasamtök beindu athyglinni ađ óstöđugleikanum innanlands í Marokkó.

Dregiđ hefur úr hćttu á uppreisn öfgasinnađra múslima líkt og í Alsír, en hćttulegustu hóparnir eru undir stöđugu eftirliti.  Óánćgđ ćska landsins og stuđningsmenn öfgamanna hafa reynt mjög á ţolrif yfirvalda.  Tíundi áratugurinn einkenndist af auknu frelsi til orđs og ćđis, ţótt enn ţá vćri bannađ ađ gagnrýna konunginn og fjölskyldu hans.  Mannréttindamálum var gefinn meiri gaumur og fjöldi samvizkufanga var látinn laus og dregiđ var úr völdum lögreglu og öryggissveita.

SAGAN IV

 TIL BAKA     Ferđaheimur - Garđastrćti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM