Marokkó sagan II,

SAGAN III      

MAROKKÓ
SAGAN II

.

.

Utanríkisrnt.

 

Fyrsti hershöfđingi (síđar marskálkur) Frakka, Louis Hubert-Gonzalve Lyautey, sem var landstjóri, hafđi barizt í Indó-Kína (Vietnam), Alsír og Madagaskar.  Hann var aristókrati og kunni vel ađ meta menningu Marokkó.  Fordćmi hans viđ stjórn landsins var fylgt til loka franskra yfirráđa 1956.

Abd al-Hafid gat ekki sćtt sig viđ nýju valdhafana.  Hann hćtti afskiptum af landsmálum eftir nokkra mánuđi og settist ađ í Tangier hjá bróđur sínum.  Ţriđji bróđirinn, Moulay Yusuf, sem var mun ábyrgari, var gerđur ađ soldáni.  Hann fann leiđ til ađ laga sig ađ ađstćđum án ţess ađ glata virđingu ţegna sinna vegna nauđsynlegra samskipta viđ frönsk yfirvöld.  Rabat varđ höfuđborg og höfnin í Casablanca var gerđ ađ ađalkaupskipahöfn landsins.  Í lok franska tímabilsins 1956 var Casablanca orđin ađ líflegri borg međ nćstum 1 milljón íbúa og verulegan iđnađ.  Hugmyndir Lyauteys um ađ byggja evrópskar borgir í nokkurri fjarlćgđ frá gömlu marokkósku borgunum tryggđi tilvist gömlu borgarhlutanna.  Stríđsreksturinn í fyrri heimsstyrjöldinni truflađi ţessa ţróun lítiđ.  Franska stjórnin lagđi til ađ Lyautey takmarkađi frönsku yfirráđin viđ strandlengjuna en honum tókst ađ halda öllu yfirráđasvćđi Frakka í landinu undir sinni stjórn.

Eftir fyrri heimsstyrjöldina blöstu tvö meginvandamál viđ í landinu.  Nauđsynlegt var ađ koma á friđi á afskekktum svćđum í Atlasfjöllum, ţar sem ríkisstjórn soldánsins hafđi lítil áhrif.  Ţetta tókst áriđ 1934.  Hitt vandamáliđ var uppreisn Abd el-Krim, sem breiddist út frá spćnska yfirráđasvćđinu.  Frökkum og Spánverjum tókst ađ bćla hana niđur áriđ 1926.  Sama ár tók borgaralegur landstjóri viđ af Lyautey marskálki.  Ţessi mannaskipti breyttu stjórnunarmunstrinu í átt ađ ţví, sem tíđkađist í nýlendunum, ollu fjölgun Evrópumanna í landinu og meiri áhrifum ţeirra á hugsanagang yngri kynslóđarinnar, sem hafđi hlotiđ franska menntun.

Samkvćmt skýrslu Lyauteys frá 1920 var efnilegt, ungt fólk ađ vaxa úr grasi og ţađ vantađi útrásarleiđir fyrir orku sína.  Hann sagđi ađ stjórnarfariđ í landinu gćfi ţessu fólki ađeins takmörkuđ tćkifćri til ađ nýta krafta sína og ţađ fyndi örugglega sína eigin leiđir til athafna.  Sex árum síđar var ţađ fariđ ađ fariđ ađ hittast í Rabat og Fez og krefjast umbóta innan ramma verndarsamningsins.  Ţađ krafđist fleiri skóla, nýs réttarkerfis og skerđingar sjálfstjórnar berba í suđurhlutanum.  Ţađ krafđist einnig námsmöguleika í Frakklandi og Austur-Arabíu og afnáms nýlenduhaldsins. 

Frakkar settu yngri son Moulay Yusuf, Sidi Muhammad (Muhammac V), á valdastól, ţegar hann dó 1927.  Hann var rólegur ađ eđlisfari en sýndi síđar talsverđa diplómatíska hćfileika og ákveđni.  Frakkar reyndi stöđugt ađ ala á ósamkomulagi milli araba og berba til ađ draga úr samkennd ţjóđarinnar eins og kom vel fram í svokallađri berbatilskipun áriđ 1930.  Áhrif hennar voru ţveröfug og vöktu ţjóđernisandann, ţannig ađ Frakkar neyddust til ađ draga verulega í land.  Áriđ 1933 stofnuđu ţjóđernissinnar til hátíđarhalda á svonefndum krúnudegi til ađ halda upp á afnćli valdatöku soldánsins.  Ţegar hann heimsótti Fez nćsta ár var honum gífurlega vel fagnađ og íbúarnir efndu til mikilla mótmćlaađgerđa gegn Frökkum.  Yfirvöld ákváđu ađ stytta heimsóknina af ţessum sökum.  Stofnun stjórnmálaflokka fylgdi í kjölfariđ og kröfunni um sjálfstćđi landsins jókst stöđugt fylgi.  Samtímis ţessum atburđum náđu Frakkar ţví markmiđi ađ leggja Suđur-Marokkó ađ fullu undir sig og Spánverjar náđu Ifni.  Áriđ 1937 urđu óeirđir í Meknes, ţar sem franskir innflytjendur voru sakađir um ađ hamstra vatn á akra sína á kostnađ innfćddra bćnda.  Í kjölfariđ var leiđtoginn Muhammad ‘Allal al-Fasi dćmdur í útlegđ til Gabon í Frönsku-Miđbaugsafríku, ţar sem hann dvaldi nćstu níu árin.

Síđari heimsstyrjöldin og sjálfstćđi.  Áriđ 1939, ţegar síđari heimsstyrjöldin brauzt út, hvatti soldáninn til samvinnu viđ Frakka og fjöldi berba og annarra skráđi sig til ţjónusu í hernum og stóđ sig međ sóma.  Uppgjöf Frakka áriđ 1940 og stofnun Vichy-stjórnarinnar breytti öllum ađstćđum.  Soldáninn sýndi sjálfstćđi sitt međ ţví ađ neyta ađ udirrita lög gegn gyđingum.  Ţegar Bandamenn lentu á ströndum landsins 1942 neitađi hann fyrirmćlum franska hershöfđingjans og landstjórans, Auguste Nogues, ađ flytjast inn í land.  Áriđ 1943 hitti soldáninn Bandaríkjaforseta, Franklin D. Roosevelt, á leiđ sinni til Casablanca-ráđstefnunnar.  Roosevelt hafđi veruleg áhrif á soldáninn vegna ţess, hve lítt hrifinn hann var af veru Frakka í landinu.  Koma bandarískra og brezkra hersveita hafđi líka mikil áhrif á ţjóđina, ţví ađ henni opnađist sýn inn í annan heim, sem hún hafđi aldrei kynnzt áđur.

Fólkiđ hlustađi mikiđ á útvarpsútsendingar bandamanna og öxulveldanna, sem hvöttu til sjálfstćđis landsins.  Ţjóđernishreyfingin tók sér nafniđ Sjálfstćđisflokkurinn (Hizb al-Istiglal).  Í janúar 1944 lagđi flokkurinn til viđ soldáninn og bandamenn, ađ landiđ fengi sjálfstćđi og stjórnarskrárbundna stjórn.  Leiđtogar flokksins, m.a. Ahmad Balafrei, ađalritari hans, voru ákćrđir ađ ósekju og handteknir fyrir samstarf viđ nasista.  Ţessar ađgerđir ollu óeirđum í Fez og annars stađar og rúmlega 30 mótmćlendur voru drepnir.  Áriđ 1947 bađ soldáninn nýjan og umbótasinnađan hershöfđingja og landstjóra, Erik Labonne, um ađ fá leyfi fyrir sig til ađ heimćkja Tangier og fara um spćnskt yfirráđasvćđi á leiđinni.  Ferđin var ein samfelld sigurganga fyrir soldáninn.  Ţegar hann flutti rćđu í Tangier eftir frábćrar móttökur í norđurhluta landsins, lagđi hann áherzlu á tengsl ţjóđarinnar viđ arabaheiminn og sleppti öllu hóli um hina frönsku verndara.

Labonne var umsvifalaust leystur frá störfum og hershöfđinginn (síđar marskálkur) Alphonse Juin frá Alsír tók viđ.  Juin, sem var vel ađ sér í málefnum Norđur-Afríku, var hliđhollur ungum ţjóđernissinnum landsins og lofađi ađ koma ţví til leiđar, ađ borgir landsins komust undir innlenda stjórn.  Hann skapađi sér ţó óvild međ ţví ađ stinga upp á ţví, ađ franskir borgarar yrđu líka borgarfulltrúar.  Soldáninn nýtti sér einu forréttindin, sem hann átti eftir, og neitađi ađ undirrita tilskipanir hershöfđingjans, ţannig ađ ţćr öđluđust ekki lagagildi.  Heimsók til Frakklands í október 1950 og góđar móttöku ţar gerđu ekkert til ađ milda skođanir soldánsins og ţegar hann kom aftur heim var honum tekiđ fádćma vel.

Í desember rak Juin hershöfđingi fulltrúa ţjóđernissinna út af fjárlagafundi ríkisstjórnarinnar.  Tíu ađrir fulltrúar ţjóđernissinna gengu af fundi.  Juin hugleiddi ađ fylla skörđin međ höfđingjum berba.  Síđar í mánuđinum var haldin veizla í höll soldáns.  Ţar sakađi Thami al-Glaoui, berbahöfđingi, soldáninn um ađ vera ađ leiđa ţjóđina til glötunar.

Sidi Muhammad neitađi stöđugt samvinnu viđ Frakka.  Juin lét innlenda hermenn undir eftirliti franskra hersveita umkringja höllina undir ţví yfirskini, ađ hann vćri ađ vernda soldáninn fyrir hugsanlegum innlendum morđingjum.  Viđ ţessar ađstćđur neyddist Sidi Muhammad til ađ afneita ákveđnum stjórnmálaflokki, sem hann nefndi ekki á nafn.  Hann hélt uppteknum hćtti og neitađi ađ undirrita tilskipanir, ţ.á.m. ţá, sem átti ađ gera frönskum borgurum kleift ađ verđa borgarfulltrúar og borgarráđsmenn.  Heimafyrir var framganga Juins gagnrýnd harđlega og Augustin Guillaume, hershöfđingi, tók viđ landstjórninni í ágúst 1951.  Á krýningarhátíđinni (18. nóv.) lýsti soldáninn vonum sínum um tryggingu fyrir fullu sjálfstćđi Marokkós međ áframhaldandi samstarfi viđ Frakka, eins og hann hafđi tekiđ fram í bréfi til Frakklandsforseta.  Ţetta vandrćđaástand hélt áfram fram í desember 1952, ţegar verkalýđsfélög í Casablanca skipulögđu mótmćlafund í kjölfar morđs túnisíska verkalýđsleiđtogans Ferhat Hashad, sem Frakkar létu líklega myrđa.  Ţessi fundur endađi međ átökum viđ lögregluna, sem fangelsađi nokkur hundruđ ţátttakenda og hélt ţeim í tvö ár í fangelsi án réttarhalda.

Í apríl 1953 hófu Abd al-Hayy al-Kittani, leiđtogi trúfélagsins Kittaniya, fjöldi berbaleiđtoga undir forystu Al-Glaoui og margir franskir liđsforingjar og landnemar undirbúning ađ ţví ađ koma soldáninum frá völdum.  Ríkisstjórn Frakka, sem hafđi veriđ upptekin viđ innanríkismál, skipađi soldáninum loks ađ hann afsalađi sér völdum til marokkóskra ráđherra og franskra forstjóra og undirrita allar tilskipanirnar, sem hann hafđi neitađ ađ árita.  Soldáninn lét undan en ţađ var ekki nóg fyrir óvini hans.  Al-Glaoui setti frönsku ríkisstjórninni afarkosti í ágúst.  Soldáninn og fjölskylda hans voru rekin úr landi og setti Moulay Ben Arafa, sem var mun undirgefnari, í hans stađ.  Ţessar ađgerđir bćttu ekki ástandiđ, ţví ađ Sidi Muhammad varđ strax ţjóđhetja.  Stjórn spćnska hlutans, sem hafđi ekki veriđ međ í ráđum, leyndi ekki óánćgju sinni.  Spćnski hlutinn varđ ţar međ ađ hćli fyir ţjóđernissinna.

Í nóvember 1954 varđ ađstađa Frakka enn flóknari vegna frelsisstríđsins, sem brauzt út í Alsír, og í júní nćsta ár breytti ríkisstjórn Frakklands stefnu sinni og skipađi Gilbert Grandval landstjóra.  Tilraunir hans til málamiđlunar mistókust vegna ţögullar andstöđu margra liđsforingja og ódulins fjandskapar meirihluta frönsku landnemanna.  Marokkóskir ţingmenn voru ţá kallađir til fundar í Frakklandi og ţar var samţykkt, ađ leppsoldáninn léti af völdum og hirđráđ tćki viđ.  Sidi Muhammad samţykkti ţessa tillögu en ţađ tók margar vikur ađ fá leppsoldáninn til ađ flytjast til Tangier.  Samtímis ţessu hófu skćruliđar frelsishersins ađ herja á franskar herstöđvar í grennd viđ spćnska hlutann.

Í október lýsti Al-Glaoui ţví yfir, ađ endurkoma Muhammad V vćri eina leiđin til ađ lćgja öldurnar.  Franska ríkisstjórnin samţykkti ađ leyfa soldáninum ađ mynda stjórnarskrárbundna ríkisstjórn fyrir landiđ og Sidi Muhammad snéri aftur til Rabat í nóvember.  Sjálfstćđisyfirlýsing landsins var kunngerđ 2. marz 1956.  Soldáninn myndađi ríkisstjórn međ ţátttöku hinna ýmsu flokka og ćttbálka landsins og fyrrum franskar valdastofnanir urđu ađ ráđuneyti ríkisstjórnar landsins.

SAGAN III

 TIL BAKA     Ferđaheimur - Garđastrćti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM