Cook eyjar Nżja Sjįland,
Flag of New Zealand


COOK EYJAR
NŻJA-SJĮLAND

.

.

Utanrķkisrnt.

Booking.com

Cookeyjar ķ Sušur-Kyrrahafi hafa heimastjórn en heyra undir Nżja-Sjįland.  Žessar 15 smįeyjar eru 236 km² aš flatarmįli en nį yfir tęplega 2 miljóna ferkķlómetra hafsvęši.  Höfušborgin Avarua er į eyjunni Rarotonga.  Hver eyja er tindur eins eša fleiri eldfjalla en ašeins į stęrri eyjunum bera hįir gķgtappar śtbrunninna eldfjalla viš himin ķ allt aš 632 m hęš yfir sjó.  Rarotonga er hęst eyjanna og ašeins sex km breišl.  Flestar hinna eyjanna ķ sušurhluta klasans (Atiu, Mangaia, Mitiaro og Aitutaki) eru umluktar kóralhringeyjum eša kóralrifjum.   Ķ noršurhlutanum (Penrhyn, Manihiki, Rakahanga og Nassau) eru kóralhringeyjar, lįgir og mjóir sandhryggir į hringlaga rifjum umhverfis sjįvarlón, sem iša af lķfi.  Flestar eyjarnar eru svo litlar, aš žar eru engar įr eša lękir.  Į eyjunum Mangaia, Atiu og Mitiaro eru smįstöšuvötn.  Śrkoman, sem fellur į kóralhringeyjarnar safnast ķ linsulöguš lög undir yfirborši žeirra ofan į sjónum, sem er žyngri.  Eyjaskeggjar verša aš reiša sig į brunna og regnvatnsgeyma til aš hafa nęgilegt drykkjarvatn.

Jaršvegurinn į hinum lįgu kóralhringeyjum er mjög grunnur og gęšarżr.  Mestur hluti Rarotonga er erfišur yfirferšar og fjöllóttur meš žröngum dölum, žar sem er frjósamur jaršvegur.  Milli fjallanna og Strandar eru kóralrif, sem hafa žrżstst upp į viš (makatea), meš rżrari jaršvegi.  Hinar hęrri eyjarnar eru uppblįsnar upp ķ mišjar hlķšar meš frjósamari jaršvegi milli fjallsrótanna og makatea-svęšanna.  Jaršvegseyšing og uppblįstur hafa aukizt mjög eftir aš ręktun ananas og annarra śtflutningsplantna hófst vegna žess aš jaršvegurinn er of viškvęmur.

Loftslagiš.  Allar eyjarnar eru ķ hitabeltinu og hinar syšstu viš jašar žess.  Žarna rķkja sušaustan stašvindar og hitastigiš er yfirleitt bęrilegt.  Mešalįrshitinn į sušureyjunni Rarotonga er 24°C en į noršureyjunum 28°C og įrstķšamunur er lķtill.  Žótt nöfn įrstķšanna séu notuš į eyjunum, hallast eyjaskeggjar fremur aš višmišunum eins og stašvindunum, regntķma og hitastigi.  Śrkoman er mismunandi mikil milli įra en samt nokkuš jöfn į öllu svęšinu.  Mešalįrsśrkoman er 2000 m į Rarotonga, žótt talsveršur munur sé milli hlé- og įvešurshluta eyjarinnar.  Śrkoman er lķtiš eitt minni į Aitutaki og meiri į Penrhyn.  Fellibylja mį vęnta milli desember og marz einu sinni til tvisvar į hverjum įratugi.  Žurrkar valda ekki minni skaša og noršureyjarnar verša oftar fyrir žeim en hinar syšri.

Flóra og fįna.  Takmarkašur fjöldi plöntutegunda žrķfst ķ noršurhlutanum, žar sem mest ber į kókospįlmum og pandanus.  Į frjósömum svęšum sušureyjanna vaxa margar tegundir įvaxta og gręnmetis.  Nįttśrulegar tegundir eru m.a. taro, kartöflur (yams), bananar, braušaldin og sętar kartöflur.  Tegundir, sem voru fluttar til eyjanna, sumpart til śtflutningsframleišslu, eru ašallega sķtrusįvaxtatré, tómatar, ananas, papęja, baunir og sśkkinķ.

Upprunalegu landnįmsmenn eyjanna fluttu meš sér svķn, hunda, hęnsni og litla rottutegund.  Žessi dżr eru enn žį uppistaša dżrategundanna į eyjunum en viš bęttust geitur, hestar og fįein önnur dżr.  Nokkrar fuglategundir uršu śtdauša į 19. öld eftir aš Evrópumenn fluttu ketti til eyjanna.  Kakirori-fuglinn og Rarotonga-flugnaveišarinn, lķtill og fallegur fugl, sem į hvergi annars stašar heima en į Rarotonga, voru ķ śtrżmingarhęttu upp śr 1990 og eru nś mešal verndašra tegunda.

Ķbśarnir.  Flestir eyjaskeggjar bśa ķ žorpum.  Hiš stęrsta er Avarua į Rarotonga.  Margir bśa engu aš sķšur į bśum sķnum (einkum į Rarotonga).  Gamla hśsageršin, timburhśs meš strįžökum, sést tępast lengur.  Nś er byggt śr steinsteypu, timbri og jįrni.

Langflestir ķbśar eyjanna eru af blöndušu, pólżnesķsku bergi brotnir en į afskekktu eyjunni Pukapuka eru žeir aš mestu frį Samóa og Tonga.  Į 19. öld voru hjónabönd innfęddra og Evrópumanna, kķnverja og Afrķkumanna algeng.  Rśmlega 90% eyjaskegga ašhyllast Kristkirkju Cookeyja.  Tvö pólżnesķsk tungumįl eru mestrįšandi, annaš į Pukapuka og hitt, meš mįllżzkum, į hinum eyjunum.  Flestir ķbśarnir tala ensku og lęsi er u.ž.b. 90%.

Ķbśafjöldinn er nokkuš stöšugur (17.000) og svo hefur veriš lengi.  Nįttśruleg fjölgun er mikil en fjöldi folks flytur stöšugt til Nżja-Sjįlands og Įstralķu, žannig aš a.m.k. tvöfalt fleiri Cookeyjabśar eru į Nżja-Sjįlandi en į eyjunum sjįlfum.  Flestir ķbśanna, sem eru ekki innfęddir, eru af evrópskum uppruna frį Nżja-Sjįlandi.  Talsveršir fólksflutningar eru frį minni eyjunum til Rarotonga, sem er fjölbżlasta eyjan og bżšur oftast nęga atvinnu.

Efnahagurinn byggist feršamönnum, ašallega frį Nżja-Sjįlandi, Įstralķu, Kanada, BNA og Evrópu, og fjįrmįlastarfsemi.  Cookeyjar eru mikil skattaparadķs.  Stjórn landsins leikur stórt hlutverk ķ efnahagslķfinu og er stęrsti vinnuveitandinn, einkum ķ žjónustugeiranum.  Framleišslan og višskipti eru aš mestu einkarekin.  Skattar eru lįgir og hvatt er til erlendrar fjįrfestingar.  Erlend fjįrhagsašstoš, ašallega frį Nżja-Sjįlandi, vegur žungt ķ efnahagslķfinu.  Bankakerfiš nęr yfir tvo įstralska banka, nżsjįlenzkan verzlunarbanka, rķkisrekinn žróunarbanka og fjölda śtibśa erlendra banka meš alžjóšlega fjįrmįlastarfsemi.

Engin jaršefni eru unnin į eyjunum, žótt talsvert sé af fosfati į botni lóns Manihiki og miklar birgšir magnesķums, kóbalts og annarra mįlma į sjįvarbotni śti fyrir Manihiki.  Landbśnašurinn byggist ašallega į smįbęndum, sem stunda margir sjįlfsžurftarbśskap og ašrir senda afuršir sķnar ferskar meš flugi til Nżja-Sjįlands utan ręktunartķma žar.  Fiskiskip frį Tęvan, sem gera śt frį Bandarķsku Samóaeyjum, veiša viš eyjarnar en eyjaskeggar róa lķka til fiskjar til eigin žarfa.  Perluskeljarękt stefnir ķ aš verša veigameiri atvinnuvegur en allur landbśnašurinn, fiskveišarnar og išnašurinn į eyjunum samanlagt.

Léttur išnašur į eyjunum byggist į fata-, skó- og matvęlaframleišslu, ašallega til śtflutnings til Nżja-Sjįlands.  Mestur hluti innflutningsins kemur frį Nżja-Sjįlandi, Japan og BNA.  Innflutt eldsneyti er notaš til raforkuframleišslu.  Einnig er nokkuš um nżtingu solar- og vindorku til slķks.

Hver eyja hefur sitt vegakerfi og vegur meš bundnu slitlagi liggur umhverfis Rarotonga.  Litlar flugvélar annast eyjahopp milli stęrri eyjanna en skipakomur eru óreglulegar.  Beint flug er til Nżja-Sjįlands, Įstralķu, Hawaii, Tahiti, Fijieyja og Samóa frį millilandaflugvellinum į Rarotonga.  Skipaferšir eru ašallega til Nżja-Sjįlands og BNA.

Stjórnsżsla og félagsmįl.  Cookeyjar eru lżšręšisrķki meš heimastjórn og almennum kosningum į fimm įra fresti.  Stęrstu stjórnmįlaflokkarinir eru Cookeyjaflokkurinn og Lżšręšisflokkurinn.  Stjórnarskrįin er frį įrinu 1965 og henni hefur veriš breytt nokkrum sinnum sķšan.  Žótt kosiš sé til sveitarstjórna og žings, eru höfšingjar af Arikiętt hafšir meš ķ rįšu, žegar mįlin snśast um eignarhald į landi, hefšir og ž.h.

Menntun er almenn og skólaskylda frį 5-16 įra aldurs.  Nokkrir kirkjulegir skólar starfa samhliša hinum opinberu.  Ęšri menntun bżšst ķ kennarahįskólanum og hjśkrunarskólanum og ķ Sušur-Kyrrahafshįskólanum ķ Avarua.  Margir stunda nįm erlendis og fį styrki til žess frį rķkinu og einkaašilum.  Heilbrigšisžjónusta er frķ og veitt ķ sjśkrahśsum og heilsugęzlustöšvum rķkisins į hverri eyju.  Tannlęknažjónusta er einnig frķ fyrir skólabörn.  Ormaveiti (filariasis) er algeng og sišmenningarsjśkdómar eins og sykursżki, hjartasjśkdómar, skorpulifur o.ž.h. eru oršnir algengari en žeir voru.  Umferšarslys eru algeng og mikiš vandamįl.

Menning landsmanna er lķk vķšast į eynunum en hśn er talsvert frįbrugšin į Pukapuka-eyju, žar sem ķbśarnir eru af öšru saušahśsi.  Rķkiš leikur stórt hlutverk ķ menningarlķfinu, einkum ķ hįtķšahaldi, sem hefur boriš hróšur eyjanna vķša.  Ķ Avarua eru lķtiš bókasafn og leikhśs, sem bjóša żmislega menningarvišburši.  Lķfsmunstur ķbśanna veršur fyrir ę meiri vestręnum įhrifum vegna fjölda feršamanna og samneytis viš išnvędd lönd nęr og fjęr.  Engu aš sķšur eru gamlar hefšir og sišir ķ heišri hafšir, s.s. aš halda upp į fyrsta hįrskurš uppįhaldssonarins ķ fjölskyldunni.  Matreišslan dregur dįm af sišum ķ Evrópu, Kķna, Fijieyjum og Tahiti.  Helgihald mišast aš mestu viš gamla Viktorķutķmann ķ Englandi en bandarķskir sišir evangelista vinna į.  Ašalhįtķšisdagur landsins er Stjórnarskrįrdagurinn, sem gefur oftast tilefni til 10 daga hįtķšahalda.  Tiare-hįtķšir (gardenķa) meš dansi og söng eru oft haldnar.  Rķkiš rekur śtvarpsstöš, sem nęr til allra eyjanna og sjónvarpsstöš, sem nęr til Rarotonga og Aitutaki, og žar aš auki er einkarekin FM-stöš ķ rekstri.  Eina dagblaš eyjanna var einkavętt 1989.

Sagan.  Pólżnesar frį svęšinu, sem heitir nś Franska-Pólżnesķa, voru einu ķbśar eyjanna fram į 19. öld.  Flestar eyjarnar voru sjįlfstęšar og į stęrri eyjunum voru nokkrar ęttkvķslir, sem voru ķ haršri samkeppni.  Spęnskir landkönnušir heimsóttu nokkrar eyjanna ķ noršurhlutanum sķšla į 15. öld og snemma į hinni 16. en settust ekki aš.  James Cook, skipstjóri, var fyrsti Evrópumašurinn til aš heimsękja flestar eyjanna ķ sušurhlutanum į įrunum 1773, 1774 og 1777.  Trśbošar frį Englandi og Tahiti į vegum Trśbošsfélagsins ķ London komu fyrst til eyjanna 1821 og voru fyrstir śtlendinga til aš setjast aš.  Žeir stofnušu gušfręšiskóla į Rarotonga og höfšu mikil įhrif į žróun stjórnar hverrar einstakrar eyjar nęstu hįlfu öldina.  Óttinn viš aš Frakkar kęmu og legšu eyjarnar undir sig lķkt og į Tahiti og öšrum Félagseyjum leiddi til žess, aš nokkrir höfšingja eyjanna sendu bęnarskjal til brezku krśnunnar um aš gera eyjarnar aš verndarsvęši, sem varš raunin įriš 1901.  Eftir 1912 var ekkert žing į eyjunum til įrsins 1946, žegar žingiš var skipulagt į nż.  Įriš 1957 voru völd žess aukin og žaš var kallaš löggjafaržing.  Įriš 1965 fengu Cookeyjar fullveldi ķ sambandi viš Nżja-Sjįland, sem sér um varnir eyjanna ķ samrįši viš forsętisrįšherra žeirra.

 TIL BAKA     Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM